Kabupaten Paser yang terletak di bagian paling selatan Provinsi Kalimantan Timur memiliki kekayaan kebudayaan yang sangat berharga, salah satunya adalah bahasa Paser. Bahasa ini memiliki sekitar 17 dialek yang dikelompokkan ke dalam kelompok Olo Ot Danum dan Olo Ot Ngaju.
Sebagai bahasa ibu dan sarana komunikasi sehari-hari bagi suku Dayak Paser, bahasa ini mencerminkan identitas dan kearifan lokal masyarakat setempat. Kabupaten Paser sendiri dikenal dengan motto daerahnya yang berbunyi "Olo Manin Aso Uen Sio Londo" (hari esok lebih baik daripada hari ini).
Bagi detikers yang berencana mengunjungi atau menetap di Tanah Grogot, Muara Koman, atau kawasan lain di Kabupaten Paser, menguasai kosakata dasar akan membantu untuk berinteraksi dengan warga lokal. Dikutip dari Kamus Bahasa Paser-Bahasa Indonesia terbitan Kantor Bahasa Provinsi Kalimantan Timur, berikut kamus kosakata bahasa Paser sehari-hari yang wajib diketahui!
ADVERTISEMENT
SCROLL TO CONTINUE WITH CONTENT
1. Angka dalam Bahasa Paser
Berikut adalah daftar angka dasar dari satu hingga tingkatan jutaan dalam bahasa Paser:
- Érai: Satu
- Duo: Dua
- Tolu: Tiga
- Opat: Empat
- Limo: Lima
- Onom / Onum: Enam
- Turu: Tujuh
- Walu: Delapan
- Sié / Siyé: Sembilan
- Sepulu: Sepuluh
- Jatus: Seratus
- Ribu: Ribu
- Yuta: Juta
2. Panggilan Keluarga
Panggilan atau sebutan untuk anggota keluarga dalam kehidupan sehari-hari masyarakat Paser meliputi:
- Bapa / Umma: Ayah atau Bapak
- Ema / Inne: Ibu
- Péya: Anak (khususnya anak yang masih kecil atau putra/putri)
- Okong: Adik (terutama adik yang paling muda)
- Andi: Kakak
- Dato: Kakek
- Itak / Néné: Nenek
- Uda: Paman
- Ména: Bibi (adik perempuan dari ayah atau ibu)
- Song: Suami
- Bawé: Istri atau perempuan
- Nantu: Menantu
- Ampu: Mertua
- Akon: Keponakan
- Nyenduo: Sepupu dua kali (punya kakek/nenek buyut yang sama)
3. Kata Ganti, Kata Hubung, dan Keterangan
Untuk menyusun kalimat atau percakapan yang padu, kata-kata penunjuk berikut sering digunakan dalam interaksi sehari-hari:
- Aku / Saya: Saya atau aku
- Oki / Okin: Untuk saya pribadi
- Iko / Siko: Kamu
- Iyo: Dia atau ia
- Taka: Kita
- Kain: Kami
- Ikam / Sikam: Kalian atau kamu semua
- Dero: Mereka
- Endo: Ini atau yang ini
- Ene / Endu: Itu atau yang itu
- Indu: Itu
- Mo mone: Di mana
- Pone: Ke mana
- Engket one: Dari mana
- Ise: Apa, siapa, atau bagaimana
- Desoné: Kapan
- Moko': Kenapa atau mengapa
- Kono-one: Mengapa atau sebab apa
- Bélo: Tidak atau belum
- Diang: Dengan, dan, atau ikut
- Éna: Kalau, jika, atau bila
- Atow: Atau
- Apan: Supaya atau agar
- Béta: Sangat, sekali, atau betul/benar
- Poré: Kemarin
- Manin: Besok
- Keruan / Kruwan: Lusa
- Endo tu: Sekarang atau saat ini
- Dene: Dahulu
- Ono: Dahulu atau di depan
- Tebulu / Tempulu: Mumpung
4. Kosakata Anggota Badan
Berikut adalah penamaan beberapa anggota tubuh penting dalam bahasa Paser:
- Utok: Kepala
- Balo: Rambut
- Waé: Wajah, raut wajah, atau rupa
- Dai: Dahi atau jidat
- Kotat: Kening
- Mato: Mata
- Kirop: Bulu mata
- Telingo: Telinga
- Urung: Hidung
- Bowa / Boa: Mulut
- Biwi: Bibir
- Kukut: Gigi
- Karuwalo: Gigi geraham
- Dola: Lidah atau telapak
- Biyung: Leher
- Tengkokok: Tekak leher
- Peluko: Bahu atau pundak
- Dada: Dada
- Lepasu / Lepusu: Jantung
- Até: Hati
- Buntung: Perut
- Arip: Paru-paru atau jeroan
- Toing: Pinggang
- Sengkang: Ketiak
- Kayang: Tangan
- Dola palar / Dola kayang: Telapak tangan
- Selendako / Sulundako: Ibu jari atau jempol
- Karumbalung / Jari teoga: Jari tengah
- Jarumanis: Jari manis
- Salungingking / Selingking: Jari kelingking
- Tungkong: Pantat
- Botis: Kaki
- Duro: Betis/tulang kering
- Bontet: betis
- Paha: Po
- Bokut: Lutut
- Dola botis: Telapak kaki
- Tumbit: Tumit
- Lilip / Ngalu: Kuku
5. Kata Kerja Sehari-hari
Aktivitas atau tindakan sehari-hari yang sering diucapkan dalam bahasa Paser antara lain:
- Kuman / Okan: Makan
- Isop: Minum
- Turi: Tidur
- Undus: Mandi
- Malan: Jalan atau pergi
- Beju: Bepergian secara khusus
- Jungkat: Berangkat atau pergi
- Ulét: Datang atau hadir
- Uwat: Bangun tidur atau bangkit
- Ruko: Bangun tidur
- Kolis / Kilis: Bangun dari tidur
- Baca / Embaca: Membaca
- Tulis / Nulis: Menulis
- Bui: Mencuci atau membasuh
- Tepas: Mencuci pakaian
- Boli / Moli: Membeli atau berbelanja
- Jual / Ngenjual: Menjual
- Bomba / Momba: Memanggil
- Bécara: Bicara atau berbicara
- Onsit / Monsit: Berlari atau lari
- Ensau / Mensau / Nyoet: Lompat atau melompat
- Latu / Toyak: Jatuh
- Alék / Ngalék: Mengambil
- Andék / Ngan.dék: Mengambil atau menjemput
- Ruku: Temu atau bertemu
- Pikir / Mikir: Berpikir atau memikirkan
- Ite / Mite: Melihat
- Dingo / Ringo / Ngeringo: Mendengar
- Selangui: Berenang
- Ako / Ngako: Mencuri atau mencopet
6. Kata Sifat
Kata sifat yang menggambarkan karakter, kondisi, atau sifat suatu benda atau seseorang:
- Buén: Bagus atau baik
- Kuen: Bagus atau baik
- Dat: Jelek atau jahat
- Paya / Piyah: Jelek
- Buén nau: Cantik, ganteng, atau rupawan
- Aba-aba: Lumayan cantik atau ganteng (tentang wajah)
- Olai / Kasang: Besar
- Alus: Kecil atau halus
- Idi: Kecil
- Idok: Pendek
- Baka: Pendek atau rendah
- Kiwa: Rendah
- Anjang: Panjang
- Ombo: Atas atau tinggi
- Pintar: Pintar atau pandai
- Mukas: Cerdas atau pandai
- Bungang: Bodoh
- Oal: Bodoh atau picik
- Moyong: Rajin
- Cankal: Ulet atau giat berusaha
- Bontul: Malas
- Ronu: Berani
- Takut: Takut
- Layong: Panas
- Jarong: Panas (suhu udara panas)
- Roni: Sejuk atau dingin
- Bersé: Bersih
- Lingai: Bersih atau habis tidak tersisa
- Merotak: Kotor atau jorok
- Selawu: Lapar
- Terasos: Rasa lapar
- Boting: Kenyang
- Beréyan: Kenyang sekali
- Keréngan: Haus
- Boar: Sakit
- Mekom: Sakit
- Siet: Sakit
- Ségo: Bangga
- Sakap: Pelit
7. Kata Benda
Beberapa kata benda umum yang sering dijumpai di sekitar lingkungan kita:
- Lou: Rumah atau gedung
- Boyan: Jalan atau kendaraan
- Seterat: Jalan raya
- Tembok: Jalan raya atau jalan tanah yang keras
- Danum: Air
- Api: Api
- Riut / Riyut / Wayat: Angin atau udara
- Jaun / Jaon: Awan atau embun
- Uran: Hujan
- Tana: Tanah
- Lati: Hutan
- Alas: Hutan belantara
- Bawo / Tunden: Gunung
- Loak: Sungai atau anak sungai
- Tasik: Laut atau lautan
- Mato olo: Matahari
- Bulan: Bulan
- Bintong: Bintang
- Bias: Beras atau nasi
- Ésa: Ikan
- Piak: Ayam
- Using: Kucing
- Koko: Anjing
- Kuyar: Monyet atau kera
- Kodé: Kera atau monyet
- Buwa' / Bua: Buah
- Pisang: Pisang
- Kelapa: Kelapa
- Baju: Baju
- Seloar: Celana
- Diris / Tajong: Sarung
- Behalai: Sarung atau jarik
- Sepatu: Sepatu
- Sén / Pitis: Uang
- Buku: Buku
- Buyang: Kertas
- Sekola: Sekolah
Contoh Kalimat Percakapan Sehari-hari
Agar lebih mudah dipraktikkan, berikut adalah beberapa contoh penggunaan kosakata bahasa Paser dalam bentuk kalimat sederhana:
- Daro' taka malan!
(Ayo kita berjalan/pergi!) - Kakan pone iko?
(Mau ke mana kamu?) - Memma bawe endu ulet.
(Pagi-pagi perempuan itu datang.) - Taka harus moyon begawi.
(Kita harus rajin bekerja.) - Okong kinamara koe ma.
(Adik dimarahi ibu.) - Bawe burok ene regok beta!
(Gadis itu cantik sekali!) - Peya ene takut diang ulun.
(Anak itu takut kepada orang.) - Bapa mikir gawiyo.
(Bapak memikirkan pekerjaannya.) - Dero kuman bias.
(Mereka makan nasi.) - Ema nepas baju.
(Ibu mencuci baju.) - Isop ka diang buen!
(Minumlah dengan baik!)
Nah, itulah tadi berbagai kosakata bahasa Paser sehari-hari yang dirangkum dari buku kamus resmi Kantor Bahasa Provinsi Kalimantan Timur. Semoga kamus praktis ini bermanfaat. Selamat belajar!
